تا مدّتى كه ميرزاى مجدّد شيرازى در نجف بودند ، در جلسهء درس او حاضر مىشد . امّا با سفر ميرزاى مجدّد به سامرا ، آخوند خراسانى هم چنان در نجف ماند و حلقهء دروس فقه و اصولش شهرتى ماندگار يافت . « 1 » ليكن ، رابطهء نزديك آخوند با ميرزاى شيرازى هم چنان استوار بود . آية اللَّه شبسترى زنجانى به نقل از شاگردان ميرزا مىگويد : مرحوم آخوند سالى يك مرتبه به سامرا مىآمد و در جلسهء درس ميرزا شركت مىكرد . . . به مرحوم آخوند مىگفتند : شما در آمدن به سامرا مشرك هستيد . ايشان پاسخ مىداد : نه ، من موحّد هستم . از نجف كه حركت مىكنم ، خالصاً به قصد ميرزا مىآيم و در اين جا شركى نيست . در سامرا هم كه از منزل مىروم حرم ، اين هم خالصانه براى قصد زيارت است و شركى در كار نيست . . . ميرزا هم شاگردها را به مرحوم آخوند خيلى تشويق مىكرد . « 2 » بدين‌سان ، پس از ميرزاى شيرازى ، آخوند خراسانى جايگاه علمى - دينى و اجتماعى برجسته‌اى يافت . او بالاترين مجتهد شيعه بود كه در معركهء مشروطه‌خواهى واقع شد . در جنبش مشروطه شركت نمود و آگاهانه از نظام نوبنياد مشروطه دفاع كرد . وى به سال 1329 ق ، كه دولت روسيه متعاقب قرارداد 1907 ايران را اشغال كرده بود ، هم‌راه با جماعتى از علماى مشروطه‌خواه قصد ايران كرد . ولى شب پيش از حركت مجتهدان از نجف - در حالى كه عدّه‌اى از طلّاب پيش‌گام در كاظمين انتظار سفر او را داشتند - آخوند خراسانى ناگهان در خانه‌اش درگذشت . شايع بود كه آخوند به وسيلهء عوامل بيگانه مسموم شده بود . بنا به گزارش سيّد هبة الدين شهرستانى ، آخوند قصد مقابلهء مردمى با استعمار نظامى روس و انگليس را

--> ( 1 ) . أعيان الشيعه ، ج 9 ، ص 5 ( 2 ) . ويژه‌نامهء روزنامهء جمهورى اسلامى در يك صدمين سالگرد رحلت ميرزاى شيرازى ، سيّد موسى شبيرى زنجانى ، « حماسهء فتوى » ، تهران ، 7 اسفند 1370 ، ص 30